MAESTRO CONCEPT

Những năm gần đây, có một chuyên gia Thụy Điển là bà Eva Pia Worland rất hăng hái truyền đạt phương pháp mới trong việc tổ chức tác phẩm báo chí, tổ chức tòa soạn cho nhiều cơ quan báo chí ở Việt Nam. Phương pháp đó có tên gọi “maestro concept” (tạm dịch là “ý tưởng người nhạc trưởng”). Cha đẻ của ý tưởng này là Buck Ryan (trường ĐH Kentucky, Mỹ). Phương pháp này được ông áp dụng cho rất nhiều khóa học về báo chí ở Âu Mỹ và hiện được đánh giá cao vì hiệu quả thực tiễn của nó. Tại Việt Nam, một số cơ quan báo chí đã bước đầu áp dụng phương pháp này thành công.

Nguyên tắc chung, và cũng là nguyên tắc quan trọng của “maestro concept” – phương pháp “người nhạc trưởng” - là làm báo để phục vụ cho công chúng và làm báo vì công chúng. Độc giả, thính giả, khán giả mới thực sự quyết định sự thành công hay thất bại cơ quan báo chí.

Tất nhiên trên lý thuyết thì nguyên tắc này không mới tí nào. Nhưng cái mới là làm sao cụ thể hóa nguyên tắc trên thành những kỹ năng nghiệp vụ. Phương pháp “người nhạc trưởng” đề ra một quy trình tổ chức tác phẩm báo chí cũng như tòa soạn theo các bước cơ bản.

Bước 1: Khi phóng viên có ý tưởng thực hiện một đề tài nào đó, người ấy sẽ đến gặp người nhạc trưởng (trưởng phòng, trưởng ban, thư ký tòa soạn v.v… tùy theo mô hình tổ chức – và đây cũng là chuyện vướng víu trong việc áp dụng phương pháp này tại Việt Nam) để đề xuất

Bước 2: Người phóng viên đăng ký đề tài sẽ được yêu cầu trình bày ý định thực hiện tác phẩm đó trong đúng một câu, tối đa 30 chữ (thường là một dòng). Lý do vì sao phải có yêu cầu này? Bà Eva Pia cho rằng, kinh nghiệm cho thấy, nhiều phóng viên thường trình bày đề tài của mình rất chung chung, không tập trung đúng vào ý tưởng chính muốn thể hiện nên yêu cầu này giúp phóng viên biết khái quát hóa, biết tập trung vào chủ đề, góc tiếp cận chính cô đọng nhất, ngắn gọn nhất. Nếu làm tốt khâu này, tập thể “phản biện” chỉ nghe qua là có thể nắm bắt được đúng ý định của phóng viên.

Bước 3: Nhạc trưởng sẽ đặt ra những câu hỏi cho người phóng viên đề xuất đề tài. Ví dụ “Tại sao chúng tôi phải quan tâm đến vấn đề này?” và yêu cầu phóng viên giải thích về ý tưởng bài viết, phải tìm ra được những vấn đề công chúng quan tâm, ít nhất cũng phải là một nhóm công chúng lớn, phù hợp với đối tượng chính của cơ quan báo chí mình. Ngoài ra, phóng viên cũng phải trình bày những vướng mắc và muốn nghe những đóng góp của nhạc trưởng cũng như cả tập thể.

Bước 4: Cả nhóm thực hiện (dưới sự dẫn dắt của “nhạc trưởng”) được yêu cầu phải đặt mình vào vị trí của công chúng truyền thông để đặt ra tất cả các câu hỏi mà độc giả/thính giả/khán giả có thể nêu lên khi tiếp cận tác phẩm này. Nói một cách cụ thể, phải liệt kê ra những câu hỏi với ý nghĩ rằng, tác phẩm báo chí ấy sẽ trả lời được những câu hỏi nào mà họ mong đợi. Trong bước này, một yêu cầu được đặt ra là cả tập thể phải suy nghĩ để tiếp cận vấn đề theo góc độ “công chúng nghĩ chứ không phải là phóng viên nghĩ”. Sau đó, thống nhất chọn ra khoảng 5, 6 câu hỏi thực sự cần thiết với công chúng truyền thông.

Bước 5: Thảo luận tiếp về những câu hỏi: Chúng ta có thể trả lời những câu hỏi này không? Nếu trả lời được những câu hỏi này, tác phẩm báo chí ấy chắc chắn sẽ gần gũi, thân thiện với công chúng. Còn nếu không, hãy quay trở lại bước 4 để tiếp tục đặt câu hỏi.

Bước 6: Tiếp tục thảo luận: Chúng ta sẽ trả lời câu hỏi ấy như thế nào? (hoặc cách xử lý tác phẩm này như thế nào?). Chúng ta có thể trả lời bằng nhiều cách, nhiều phương tiện khác nhau không? Ví dụ, chỉ với một tấm hình trong tác phẩm, chỉ với một cảnh quay không lời bình trong phóng sự có thể trả lời được một câu hỏi nào đó, thì chúng ta không cần phải viết điều này ra nữa. Câu hỏi nào có thể mời chuyên gia, chính khách trả lời cho công chúng thì chỉ cần một textbox (với báo in), một phát biểu (với phát thanh – truyền hình) mà nhóm thực hiện không cần phải viết ra. Câu hỏi nào cần thể hiện phần trả lời bằng một biểu đồ, một bảng số liệu cho công chúng dễ tiếp thu hơn, hoặc kết hợp với bảng điều tra, khảo sát cho tác phẩm nếu cần thiết thì cũng phải được mổ xẻ trong phần “tiền kỳ” này.

Bước 6: Xác định dung lượng tác phẩm và thời hạn nộp bài. Và điều này nên được thực hiện một cách nghiêm túc để đảm bảo công việc.

…

Sau khi thảo luận xong, người họa sĩ trình bày – cũng là một thành viên trong êkíp thực hiện - có thể phác thảo được layout trang báo (bài chính, bài phụ, đồ thị, ảnh, box…), người thực hiện hậu kỳ cho phóng sự truyền hình sẽ hình dung việc dựng (edit) tác phẩm ấy ra sao v.v…, người quay phim có thể chuẩn bị để ghi hình ảnh thế nào cho phù hợp…

Qui trình này thường áp dụng với những tác phẩm báo chí lớn để đỡ làm mất thời gian công sức của phóng viên và tòa soạn. Khi mới bắt đầu áp dụng, có thể hơi mất thời gian, khi đã quen rồi, mọi việc sẽ trở nên dễ dàng và có thể tinh giản một số bước.

Với quy trình này, mọi người trong một ca sản xuất tác phẩm báo chí đều phải được tham gia. Lâu nay, ở Việt Nam, quy trình thực hiện một tác phẩm báo in thường “bỏ rơi” một số vị trí như người trình bày, thiết kế, phóng viên ảnh.

Trong quy trình này, vai trò của người nhạc trưởng (trưởng ban, thư ký tòa soạn, trưởng phòng v.v….) rất quan trọng vì đó là người định hướng cho cả ê kíp thực hiện và kiểm soát tiến độ công việc…

Nếu áp dụng tốt phương pháp “maestro concept”, tác phẩm báo chí sẽ thu hút được công chúng, sẽ gần gũi và thân thiện với bạn đọc/nghe/xem. Điều đáng nói là cách làm “tiền kỳ” có vẻ cực nhọc như thế sẽ đem lại hiệu quả cao vì sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian và công sức cho cả phóng viên tác nghiệp lẫn bộ phận bếp núc trong việc dọn bữa tiệc thông tin cho công chúng.

Ảnh: Ngồi giữa 4 người là bà Eva Pia Worland và… tớ